X
تبلیغات
مای اسپید

نقش اولیاء و مربیان در ترویج فرهنگ نماز بین دانش آموزان

قال الله تبارک و تعالی: «و أمر اهلک بالصّلاة و اصطبر علیها»

         و تو اهلت را به برپایی نماز بخوان و در این امر پایداری و صبوری پیشه کن.»

چکیده:

تلاش در جهت گسترش و فراگیر شدن فرهنگ نماز در جامعه مستلزم سعی و تلاش همه نهادهای اجتماعی و فرهنگی و همسو شدن با هم از جمله: آموزش و پرورش،  تبلیغات اسلامی، و مهمتر از همه خانواده هم در بعد فردی و هم در بعد اجتماعی می باشد.اگر مجموعه عناصر و عوامل تأثیر گذار در ارسال یک پیام ارزشی، از وحدت و هماهنگی لازم در عمل برخوردار نباشند، نمی توانند مؤثر واقع شوند و چه بسا آثار یکدیگر را خنثی کنند.عناصر و عوامل تأثیر گذارنده در محیط خانه و مدرسه و جامعه در القای یک ارزش معنوی و رسانیدن پیام و بیان روح نماز، اگر عملا یکدیگر را نفی کنند و یا در برنامه ها و اظهار مطالب، هر کدام راه و هدفی متفاوت و مغایر با یکدیگر بپیمایند، در ذهن فرد تناقض به وجود میآورند و پیام منجر به ایجاد انگیزه، شوق، اراده و عمل نمی شود در این مقاله سعی شده است به نقش اولیاء و مربیان(خانه و مدرسه) در ترویج فرهنگ نماز پرداخته شود و در پایان نیز راهکارهایی جهت ترویج فرهنگ نماز در بین دانش آموزان ارائه شده است .

کلید واژگان: آموزش و پرورش ، تبلیغات اسلامی، خانه، مدرسه،  انگیزه، فرهنگ نماز.

1)مقدمه

در گرایش نوجوانان و جوانان به نماز سه عنصر اصلی خانه، مدرسه و رسانه های گروهی نقش اساسی و محوری دارند. تربیت و آموزش، انتقال اطلاعات نیست، بلکه تغییر در جهان بینی است. هیچ تربیت و آموزشی بدون زمینه سازی، موفق نیست. فرزندان ما با باطن پاک و بدور از آلایش‌های شیطانی متولد می گردند و والدین با تربیت صحیح می توانند آنها را در جادة کمال و موفقیت قرار دهند. لازمة این تربیت از جانب والدین این است که آنان از راههای رسیدن به کمال و موفقیت مطلع باشند و نحوة انتقال آن را به نسل بعد از خود نیز بدانند. با اصول تربیتی صحیح می توان فرزندان را با مبانی دینی مأنوس کرد و سطح علاقه مندی آنها را به انجام عبادات خصوصاً فریضة نماز بالا برد. برخی ویژگی‌های فرد تأثیر بسزایی در رشد اجتماعی او دارد و والدین با تقویت و تعمیق آنها می توانند گام مؤثری در ترغیب فرزندان به حضور در نماز جماعت داشته باشند. بایسته است که در هر موقعیت از افراط و تفریط پرهیز نموده و توقع بیجا از فرزندان نداشت تا بتوان بیشترین اثر بخشی را در انها ایجاد نمود در این مقاله به نقش خانواده و مدرسه در تربیت صحیح فرزندان بخصوص ترویج فرهنگ نماز در بین آنان اشاره شده است.

الف) نقش خانواده در ترویج نماز در بین فرزندان

نخستین بستر تقویت روحیه عبادت به ویژه نماز در انسان، خانواده است. و خانواده نقش مهمی در انتقال فرهنگ نماز از خود بروز میدهد خانواده خصوصاً والدین، نخستین مرکز و کانون تعلیم و تربیت فرزندان است. اگر فرزند در خانواده ای رشد یابد که به دین و احکام عملی آن مؤمنانه و عاشقانه اهتمام می ورزند و به آموزه های آن از روی اخلاص و صداقت، گردن می نهند، امید بیشتری می رود تا فرزندشان نیز به آموزه های دینی احترام گذارد. آنچه در مورد فرزند در گرایش به نماز مهم است، وجود انگیزه است، و آنچه در تربیت و آموزش نماز اهمیت دارد، رسوخ روح معنوی نماز به اعماق دل اوست، نه تحمیل فرم و قالب به او. زمانی آموزش نماز به توفیق میانجامد و قرین موفقیت میگردد که با احساس خوشایندی همراه باشد. بدون تردید همه انسان ها به طور فطری استعداد و گرایش به نیایش دارند، اما آنچه که درباره کودکان و نوجوانان مهم است، چگونگی روش های آموزش و نحوه ارائه و انتقال این ارزش هاست. آداب و عبادت های مذهبی چون پاسخی به عالیترین نیازهای معنوی انسان است، اگر به طور طبیعی و با جلب رضایت قلبی جوانان ارائه شود، احساس خوشایندی در آنان برمی انگیزد و آن را به راحتی جذب میکنند، چرا که احساسات و عواطف،مهمترین نقش را در تکوین و رشد و پرورش شخصیت جوان دارد. کسب عادت ها و رفتارهای مذهبی پیش از آنکه متأثر از اندرزها و سخنان والدین باشد، معلول پذیرش رفتار، عواطف و احساسات مرتبط و همراه با مهر و محبت آنان است.

با بر انگیختن احساساتی خوشایند در حین انجام فرایض مذهبی در کودکان و نوجوانان، زمینه یادگیری رفتارها و احساسات مطلوب فراهم میگردد و این نیز به نوبه خود موجب تقویت انگیزه و گرایش به نیایش و ارتباط با پروردگار متعال میشود. یادگیری بیشتر رفتارها و گفتارهای کودکان و نوجوانان، بر اساس مشاهداتی است که نسبت به اعمال والدین دارند و احساسی که فضای ارتباطی خانواده در آن ها پدید میآورد..امام علی (ع) میفرماید: «قلب الحدث کالارض الخالیة ما ألقی فیها من شیء قبلته فبادرتک بالادب قبل ان یقسو قلبک و یشتغل لبّک» «قلب نوجوان، همچون زمینی خالی است. هر بذری که در آن افکنده شود میپذیرد. من پیش از آنکه دلت سخت گردد و فکرت مشغول شود، به ادب و تربیت تو مبادرت نمودم.»

کودکان به شدت نیازمند و تشنه یادگیری هستند و احتیاج به امنیت و آرامش خاطر و اتصال به یک منبع قدرت و رحمت و عطوفت دارند. آوای ملکوتی قرآن و نوای دلنشین اذکار نماز، حتی در دوران بارداری مادر موجب جنب و جوش و شکوفایی گرایش و احساسات دینی در کودک میشود. سکوت، عصبانیت، رفتار، نگاه و سخن پدر و مادر و اطرافیان، برای کودکان سر مشق و اِعمال بجای هر کدام، سبب ارضای نیاز و اغنای گرایش فطری آنهاست. آنان پیوسته میآموزند و نسبت به هر چیز کنجکاوند. خانواده باید تلاش کند تا آموخته های مذهبی آنان با تجارب و احساسات خوشایندی شکل بگیرد. سعه صدر، ابراز احساس خرسندی و روحیه رضایتمندی، گرایش به این احساسات مذهبی را برای کودکان گوارا میسازد. بر این اساس، زیباترین و خوشایندترین حالات و اوقات کودکان و نوجوانان در خانواده زمانی است که پدر و مادر آماده اقامه نماز میشوند، آنگاه که کودک همه شادی و نشاط را در چهره بر افروخته و شادمان اطرافیان خویش مشاهده میکند، یعنی به هنگام وضو گرفتن و جا نماز انداختن و معطر ساختن لباس نماز و خود را به زیباترین شکل آراستن  و گوش فرا دادن به آوای دلنشین قرآن و اذان  که نسیم آرامش بخشی در کالبد افراد میدمد و روح چون پرنده ای که از بند و قفس آزاد شود، در فضایی ملکوتی بال و پر میگشاید و به سوی محبوب حقیقی اوج میگیرد: تو را ز کنگره عرش میزنند صفیر ندانمت که در این دامگه چه افتاده است  خانواده‌ها میتوانند بسیاری از رفتارهای مطلوب و احساسات خوشایند و دوست داشتنی خود را به طور غیر مستقیم در قالب ارزش‌ها و احکام دینی و از طریق بهره‌گیری از الگوهای رفتاری، در وجود کودکان و نوجوانان تثبیت نمایند.

مشاهده رفتار اطرافیان، انگیزه ای قوی و غنی برای یادگیری و آموزش فرزندان است، در حالی که آموزش های خطابی و توصیه های مستقیم و آمرانه، نه تنها چندان رغبت و انگیزه ای در درون جوان و نوجوان ایجاد نمی کند، بلکه گاهی مایه آزردگی و تنفر نیز میشود.

پدر و مادر به عنوان اولین الگوهای تربیتی مطرح برای فرزندانشان در رابطه با نماز علاوه بر آموزش عملی، آن ها را با اسرار و معارف آن آشنا می سازند. و نقش آموزشی خود را در این ارتباط ایفا می نمایند. با توجه به این نقش به برخی از اصول و روش ها و شیوه های تعلیم و آموزش نماز، در قالب نکات مؤثر و کاربردی در امر آموزش اشاره می شود:

2-1)توجه به شرایط سنّی و مراحل رشد

مرحله اول: (از 3 تا 12 سالگی)

امام باقر(ع) در حدیثی وظایف والدین و مربیان را در رابطه با آموزش نماز و کارهایی را که در این مرحله باید انجام دهند بیان فرموده اند. عبدالله بن فضاله از امام باقر یا امام صادقنقل می کند که فرمود: «آن گاه که فرزند سه ساله شد به او می گویند هفت بار بگو: لا اله إلاّ الله وقتی سه سال و هفت ماه و بیست روز شد، به او می گویند: هفت بار بگو محمداً رسول الله. وقتی چهار ساله شد به او می گویند: هفت بار بگو صلی الله علی محمد و آل محمد آن گاه که پنج سالش تمام شد از او می پرسند: دست چپ تو کدام و دست راست تو کدام است، اگر جواب صحیح داد او را رو به قبله می کنند و می گویند: سجده کن و رهایش می کنند تا شش ساله شود.

 در دورة کودکی والدین علاوه بر آشنا ساختن کودک با اذکار و افعال نماز، بایستی با استفاده از احادیث و آیات قرآنی ساده، به ضمیمه داستان های نماز و شعر برخی از فوائد و آثار و اهمیت نماز را برای آنان مطرح سازند. و توجه به مفاهیم تسلیم، تکلیف، شکر و سپاس، درک حضور خالق و ایجاد ارتباط میان نماز و این مفاهیم، به عنوان فلسفة به پا داشتن نماز، در برنامه های روزانة زندگی خود و فرزندانشان جای دهند.

 مرحله دوم: (12 تا 16 سالگی)

در این مرحله دوران کودکی پشت سر گذاشته می شود و فرزند به دورة نوجوانی که پلی میان کودکی و بزرگ سالی است وارد می شود. باید با آداب و احکام نماز در حدّ اقامة صحیح نمازهای یومیه به طور کامل آشنا شود. و والدین به سؤالات نوجوانان در ارتباط با نماز به صورت منطقی و با زبانی ساده و در خور فهم آنان پاسخ دهند. و او با برخی دیگر از آثار و فوائد و حکمت های نماز آشنا گردد. به دلیل ویژگی های رشد انسان، خصوصاً در دورة نوجوانی در سه بعد شناختی، عاطفی و حرکتی، تنها بخشی از فلسفة نماز را می توان در قالب آموزش های مستقیم و غیر مستقیم به نوجوان آموزش داد.حال آن که عمدة آموزش آن بایستی به مرور و تدریجاً مورد توجه والدین قرار گیرد. همچنین در این سنین به تدریج می توان مسأله قرب خدا را برای فرزند مطرح نمود، او می تواند در شأن و شرایطی باشد که حضور خود را در پیشگاه خداوند یا قرب او احساس کند. جهان را محضر خدا بداند و در همه حال به یاد او و با احساس حضور او باشد.

مرحله سوم: (16 تا 20 سالگی)

دوره جوانی در رابطه با آموزش نماز، دورة آشنایی عمیق تر و ژرف تر با فلسفه، آثار و احکام نماز است. و علاوه بر این، برخی از شرایط درونی نمازگزار مانند خضوع و خشوع قلبی در نماز نیز آموزش داده شدند. در این مرحله والدین باید توجه داشته باشند که روحیات جوان بیشتر با بحث های استدلالی ـ اقناعی هم خوانی دارد و کمتر مطالب را به صورت تعبدی می پذیرد. بنابراین نمی توان انتظار داشت که او فقط با سفارش های اخلاقی و دینی در مسیر نمازگزاری قرار بگیرند و ثابت قدم شود. دامنة آموزش احکام نماز، نباید محدود به احکام الزامی شود، بلکه باید مستحبات نماز و نمازهای مستحب، نیز آموزش داده شوند و او را به انجام مستحبات و پرهیز از مکروهات دعوت و تشویق نمود.

2-2)الگوی عملی

روش اصلی آموزش نماز به ویژه آداب و احکام آن، روش عملی است و روش اصلی معصومین: نیز برای آموزش نماز روش عملی می باشد. بدین معنا که به جای توضیح و بیان شفاهی چگونگی نماز خواندن، آن را در برابر مخاطبان انجام می دادند و از آنان می خواستند تا مانند آنان نماز بخوانند. از پیامبر روایت شده که در مقام آموزش نماز می فرمودند: «صلوا کما رأیتمونی أصلّی»همان طور که دیدید من نماز می خوانم، نماز بخوانید. والدین بایستی توجه داشته باشند که بعضی از مطالب را از راه عمل، بهتر و آسان تر و عمیق تر می توان آموزش داد زیرا که با حواس فرد سر و کار دارد و ماندگارتر است. آموزش مسائل نماز هم از این دسته می باشد. آموزش نظری و شفاهی نماز برای کامل شدن نیاز به بخش عملی دارد. والدین می توانند خود افعال و اعمال نماز را به طور صحیح انجام دهند تا فرزندشان ببیند و یاد بگیرد و یا این که او را وادار کنند تا خود انجام دهد و آن ها اشتباهات و اشکالات او را در این رابطه تصحیح نمایند. باید توجه نمود زمانی که فرزند خسته و یا دارای کسالت و بی رغبتی است از تعلیم دادن و وادار نمودن او به انجام افعال نماز خودداری شود.

همچنین آموزش عملی همراه با مهر و محبت و پرهیز از زور و خشم صورت گیرد

2-3)اعتدال و میانه روی

هر عمل و آموزش تربیتی بایستی همراه با میانه روی و با تکیه بر آن باشد، از حد اعتدال بیرون نرفته و به افراط و تفریط کشیده نشود. جهت گیری تربیت اسلامی نیز بر این است که انسانی تربیت کند که در همه امور زندگی متعادل باشد. انسانی که مشی و راه و رسمی متعادل داشته باشد، در قرآن از زبان لقمان حکیم به فرزندش آمده است:وَ اقْصِدْ فی مَشْیکَ ....در رفتارت میانه رو باش. والدین متعادل هیچ گاه از مرزهای اعتدال خارج نمی شوند و گام در مسیر افراط و تفریط نمی گذارند. در واقع راه تربیتی درست راه اعتدال است اگر در این کار سهل انگاری نموده و در زمان لازم آموزش های لازم را ارائه ندهند، به مثابه این است که محتوا و مفهوم سنجیده ای را در رابطه با نماز وارد زندگی فرزندشان ننموده اند. که این کار بی انگیزه و بی تفاوت شدن نسبت به نماز را در پی داشته و در نتیجه عدم اشتیاق و رغبت به نماز و مسامحه کاری و سهل انگاری و استخفاف نماز را به دنبال دارد. افتادن در ورطة افراط در تبیین مسائل نماز و آموزش آداب و مستحبات و فلسفه نماز بدون در نظر گرفتن توانایی و ظرفیت فرزند و سهل نگرفتن در این رابطه، موجب بدبینی و انزجار از نماز می شود؛ و یا خو گرفتن اجباری به اعمال و اوراد خاص در مواقع معین، موجب تکراری شدن عمل و خشک و بی روح شدن آن می شود.

2-4) نظارت و مراقبت

تربیت فرزند مانند پرورش نهالی است که تا استحکام نیافته به نظارت و مراقبت نیاز دارد. نظارت در طول جریان تربیت لازم و ضروری است. هر چه نظارت کامل تر باشد، بهره تربیتی بیشتر خواهد بود. به کارگیری این اصل در تثبیت رفتار نماز و درونی شدن معارف آن در فرزند از سوی والدین اجتناب ناپذیر است. ممکن است فرزند ما در نحوة انجام دادن برخی از اجزای نماز دچار اشتباه شود، و یا در یادگیری و درک قسمتی از معارف نماز دچار خطا شود. با رعایت این اصل خطاهای احتمالی او شناسایی و اصلاح، و شرایط لازم برای استمرار پیدا کردن رفتار نماز فراهم می شود. در این ارتباط ائمه اطهار: در مواردی که مشاهده می نمودند شخصی در ادای فریضه نماز دچار اشتباه شده، به او تذکر می دادند و شکل صحیح آن را بیان می کردند.

فرزند نوجوان یا جوان ما از نظر عاطفی نیز، زود رنج، حساس و شکننده است به گونه ای که تحمل کمترین مخالفت، سرزنش و مراقبت مستقیم دائمی و پیوسته را ندارد. از این جهت باید بسیار مواظب بود که علاوه بر به کارگیری شیوه های مراقبت غیر مستقیم در کنترل و نظارت بر او ـ در قالب گفتار و رفتار خود ـ جانب احتیاط و اعتدال رعایت شود.حساسیت و زود رنجی نوجوان و جوان به ویژه در سال های آغازین نوجوانی که او استقلال و جدایی را تجربه می کند بیشتر خود را نشان می دهد

2-5) رعایت تدریج

والدین بایستی در تمام مراحل آموزش تمکن و توانایی فرزندشان را در نظر بگیرند و او را به تدریج به سوی نماز حرکت دهند. نباید انتظار داشت که فرزند به سرعت معارف نماز را فرا گرفته و اهل عبادت و نماز شود. نماز عصارة اسلام و مظهر مسلمانی است و چنان که در قرآن آمده امری عظیم است. از این رو نمی توان انتظار داشت که یک شبه یا یک ساله کودک به تحمل آن عادت کند، بلکه باید به تدریج آن را بیاموزد، به رموز آن پی برد و خود را به آن خو دهد. شاید بدین سبب است که معصومان: حدود هشت سال را برای این امر اختصاص داده و توصیه کرده اند که آموزش نماز، از مسجد شروع شود و به تدریج به نماز کامل برسد. در این فرایند، به موازات رشد کودک، آموزش نماز جدی تر و کامل تر می شود تا در سن 9 و 10 سالگی به اوج خود می رسد. شتاب زدگی، آفتی است که میوه و شاخ و برگ درخت تنومند تعلیم و تربیت را می خشکاند و موجب دین گریزی متربی می شود. تربیت عبادی نیاز به بستر سازی لازم و حرکت تدریجی از سوی والدین دارد. فرزند نباید یک باره بار سنگینی از وظایف را در رابطه با نماز بر دوش خود احساس کند، و خود را به انجام دادن آن ملزم بداند. تکالیف سنگین، زود هنگام و خارج از طاقت و توان او، ممکن است صدمه ای جبران ناپذیر بر نگرش او نسبت به نماز وارد سازد. صاحب نظران تعلیم و تربیت در این باره معتقدند اگر پیام تربیتی با سرعت و تعجیل و بدون در نظر گرفتن فرصت درون سازی از جانب کودک صورت گیرد هر چند مظاهر یک انتقال صوری انجام گرفته است، اثر آن پایدار و ماندی نخواهد بود.

2-6) تشویق

تشویق یکی از بهترین ابزار تربیتی است که در ایجاد و تقویت باورهای دینی و همچنین در روند آموزش نماز و تداوم و استمرار آن بسیار مؤثر است. از این ابزار تربیتی بایستی به جا و به موقع استفاده شود، تا ایجاد انگیزه و تقویت نسبت به رفتار نماز در فرزند نماید. والدین توجه داشته باشند که در بسیاری از موارد، بی میلی یا کم میلی فرزندشان نسبت به نماز با تشویق برطرف می شود، هر چند این ابزار آگاهی لازم را در مورد حقایق و معانی نماز ایجاد نمی کند ولی زمینه مناسبی برای ایجاد رغبت و علاقه به نماز را به وجود می آورد، تا این که به مرور زمان معرفت های لازم در مورد نماز به دست بیاید. تشویق فرزند در عین حال که باید به عنوان یک روش تحریک کننده و جهت دهنده جزو برنامه های والدین قرار بگیرد، باید به اندازه باشد، نباید به صورت افراطی و کنترل نشده مورد استفاده قرار گیرد. در این صورت نتیجه مطلوب خود را از دست می دهد. تشویق باید به جا و به مورد و متناسب با میزان و نوع عمل باشد و روحیه فرزند در انتخاب نوع و شکل آن یعنی تشویق زبانی، رفتاری، مالی، معنوی و غیر این ها ملاحظه شود. تشویق ابزار ایجاد انگیزه است و نباید خود به صورت هدف درآید. تشویق خاص دوران کودکی نیست، بلکه نوجوان و جوان نیز نیازمند تأیید و تحسین هستند و آن چه تفاوت می کند نوع تشویق در رابطه با آن هاست که بایستی متنوع و متناسب با شرایط سنی و نیازهای روانی آن ها باشد.

2-7) سهل و آسان گیری

آیین تربیت اسلامی براساس سهل و آسان گیری بنا نهاده شده است.پیامبر اکرم9 فرموده است: ای مردم همانا دین و آیین خدا آسان است. آن هایی که با روش و اعمال خود در مقام و جایگاه مربی با سخت گیری ها و نادیده گرفتن توان و ظرفیت متربی سبب دین گریزی وی شوند، از راه و رسم پیامبر اکرم9 دور شده اند.

والدین توجه داشته باشند، توان و ظرفیت فرزند خود را در آموزش نماز و عادت دادن فرزندشان به نماز خصوصاً در دوران کودکی که هنوز به آن حد از رشد و توانایی جسمانی نرسیده اند را در نظر داشته باشند. و توقع عبادت بزرگسالان را از او نداشته باشند. معصومان، رعایت بسیاری از آداب و مستحبات نماز را از کودکان نمی خواستند. باید شیوه های آموزشی والدین در امر نماز به گونه ای باشد که در فرزند احساس اجبار، سخت گیری، دل زدگی و خستگی ننماید و نماز برای او امری سنگین و کسالت بار جلوه نکند. باید به دور از خشونت و سخت گیری کاری کرد که در او میل، رغبت و شوق پذیرش نماز و معارف آن ایجاد شود.همچنین وجود برخی سهل انگاری ها در نوجوانان و یا بازی گوشی کودکان در نماز نباید با خشونت و رفتار تند والدین همراه باشد.

8) الگو نمایی

یکی از بهترین و کوتاه ترین روش های تربیت، ارائه نمونه و تربیت عملی است. در این روش نمونه ای عینی و قابل تقلید و پیروی، در برابر متربی قرار می گیرد که در صورت مقبولیت، متربی تلاش می کند در همه چیز خود را همانند الگوی مطلوب سازد. انسان در مراحل مختلف حیات خویش، نیاز به الگو دارد. اندیشمندان بر این باورند که پیروی و همانند سازی به دو صورت ناآگاهانه و آگاهانه انجام می شود. تقلید ناآگاهانه در کودکی است. ولی در دوران خودشناسی و تسلط و نظارت بر قوای ادراکی و تحریکی و شناخت سود و زیان خود در جامعه، عمل تقلید در بزرگسالان، بی تردید با انگیزه های آگاهانه است.

والدین با در معرض مشاهده قرار دادن رفتار و اعمال خود، بسیاری از مسائل اخلاقی، عبادی و تربیتی را در درون فرزند خود شکل می دهند و به وجود می آورند. در تمام سنین خصوصاً در هفت سال دوم از مهم ترین الگوهایی هستند که مورد توجه و تقلید فرزند قرار می گیرند. کلیه رفتارهای آن ها سرمشقی است برای کودکان و نوجوانانشان، والدین به عنوان الگوهای تربیتی در سراسر مراحل تربیت می درخشند. لذا در تمام مراحل بایستی برای فرزند خود مظهر عمل باشند نه حرف.

تجربه ها نشان می دهد که در خانواده هایی که والدین نمازگزارند، فرزند آن ها بیشتر به عبادت و نماز روی می آورد و اگر نماز نخوانند و در انجام عبادت سستی کنند، فرزند خود را به سستی و بی رغبتی در نماز سوق می دهندآثار عملی عبادت که در معرض دید او قرار می گیرد، تأثیر دعوت را دو صد چندان می کند.

سعدی در این ارتباط چنین می سراید: بزرگی سراسر به گفتار نیست دو صد گفته چون نیم کردار نیست

والدین به یاد داشته باشند که در آموزش نماز به فرزند، خود نقش الگویی را بر عهده دارند.

2-9)تکرار و مداومت

تکرار و مداومت یک اصل ضروری در آموزش به شمار می آید. دربارة اهمیت استمرار و مداومت در عمل، علی(ع) فرموده اند: «اعمال کمی که بر آن مداومت داشته باشید، امیدوار کننده تر از اعمال بسیاری است که از آن ها خسته شوید». از عوامل مؤثر در یادگیری معارف و احکام عملی نماز، تمرین و مداومت بر آن است.

فراگیری اولیه برای ماندگاری در ذهن کافی نیست. برای تثبیت یادگیری ها، لازم است که به اشکال گوناگون، به صورت ذهنی و عملی تمرین انجام گیرد تا والدین به اهداف آموزشی مورد نظر در ارتباط با نماز دست یابند. والدین باید تلاش کنند که در اثر مداومت در اجرای هر برنامه ای، فرزندشان فعالیت عبادی خود را به صورت امری واجب و دائمی درآورد و همیشه خود را به رعایت آن ملزم بداند،  از دست ندهد. و برای کسب عادت نماز تمرین ها و مداومت لازم را در این ارتباط انجام دهد. تکرار می تواند با پرسش و پاسخ، چکیده گویی، استفاده از تمثیل، داستان و یا استفاده از قالب های هنری متعدد و یا از جنبه های غیر مستقیم باشد به طور مثال هر بار سجاده نماز را در جلوی دیدگان فرزند خود پهن نموده و یا با او در نماز جماعت حاضر شویم تا تکرار در مداومت عمل حاصل شود.

ب) نقش مدرسه در ترویج فرهنگ نماز بین دانش آموزان:

مدرسه که جای تعلیم و مدرسه است و محلی که تزکیه نفس به وجود می آید و جایگاه انبیاء از آنجاست و خانه دوم دانش آموز محسوب می شود و پدر و مادر دوم آنها همان معلمان هستند که می توانند در نقش آفرینی و ایجاد علاقه و اشتیاق و همچنین راه صحیح و درست و نماز خواندن و بقیه احکام شرعی که سعادت اخروی و دنیوی دانش آموز را در همان اولیه شکل می دهد و در دوران او پدیدار می کند. می تواند موثر باشد در مدرسه باید مسئول امور اجتماعی و تمامی معلمان و مدیران و معاونان باید در راه برپایی نماز که واجب است و دستور داده اند که در هر مدرسه رعایت شود و استفاده از وجود روحانیونی با انصاف و تبلیغ کننده صحیح راه اسلام و انجام فرایضات دین و واجبات این از جمله نماز در مرحله و شروع برنامه های مدارس باشد تا روح عبادت و نیاز و بیداری فطرت دانش آموزان به تحریک آمده و با عقل خویش و تعقل و با اشتیاق در نماز حاضر شوند و سوالات مبهم خود را بپرسند و ایمان خود را محکم کنند و به نماز روی آورند.

در مدرسه هنگامی که نوجوانان و جوانان، در موقعیت های مختلف اوقات تحصیل، هنگام شنیدن اذان، در کلاس یا در راهرو مدرسه بدون هیچ تکلفی، مشاهده کنند که معلمان و مربیان مشتاقانه به سوی نماز میشتابند، در اثر احساس همانند سازی به شوق و رغبت در میآیند و به اقامه نماز گرایش فزون تری پیدا میکنند. هر قدر شخصیت الگوهای تربیتی و پرورشی برای دانش آموزان، محبوب و دوست داشتنی تر باشد، تأثیر پذیری آنها افزایش مییابد. روشن است که هرگز نباید به اجبار و تحمیل و فشار، دانش آموزان را به انجام فریضه نماز وادار کنیم. در عوض شایسته است بیش از هر چیز، جاذبه های رفتار خود را در بیان ارزش ها، با فراهم کردن مقدمات نماز افزایش دهیم.

اگر چنین فضایی بر مدارس حاکم باشد، روحیه معنوی دانش آموزان افزایش مییابد و در نمازخانه مدرسه ارتباط شوق آمیز همسالان گسترش مییابد. سالن نمازخانه مدرسه که مثلا با موکت سبز رنگی آراسته شده، تمیزی، سادگی و زیبایی در آن موج می‌زند، محیط مناسب و دلپذیری را برای اقامه نماز فراهم میسازد. استفاده از رنگ های آرامش بخش، همچون آبی و نیلی و فیروزه‌ای، بهره‌گیری از خطوط منحنی دیوارها و محراب، فضای نمازخانه را گیرا و دلنشین می‌سازد. استشمام بوی عطر و گلاب و نورپردازی جالب با رنگ های سبز و پخش ملایم نوای گوش نواز تواشیح مربوط به اسماء اللّه، قبل از شروع نماز، محیط را سرشار از حال و هوایی معنوی و روحانی میکند. بیان قصه های لطیف و خاطره‌های زیبا و اجرای نمایشنامه‌های دل‌انگیز با زبانی شیرین و دوست داشتنی، برای ارائه احکام و روش‌های اخلاقی و نماز سازی و تصویر سازی از ارزش ها و رفتار انسان های وارسته و رهبران و اسوه های مذهبی، تأثیرات بسیار مؤثری در یادگیری و گرایش و پایداری نسبت به ارزش های مذهبی و فهم درست از اقامه حقیقی نماز، در بین دانش آموزان به جای خواهدگذاشت. برپایی نماز در مدارس، همراه با معلمان و مربیان و مدیر و همچنین اقامه نماز در پارک ها و یا برگزاری آن در میدان های ورزشی، اردوها و مجامع عمومی، میتواند برای دانش آموزان دل انگیز و به یاد ماندنی باشد.

در خانواده بزرگ مدرسه نیز، قدرت و تحمل و صبر و حوصله مدیر، ناظم و مربی پرورشی و معلم راهنما برای برپایی نماز باید بالا باشد و از سخت گیری های بی مورد و تحقیر دانش آموزان در فراخوانی به این امر الهی، جداً باید خود داری شود، برای نماز از بهترین مکان ها و بهترین لباس ها استفاده شود و از محل تنگ و تاریک و کثیف و مخروبه پرهیز گردد. برای شرکت دادن دانش آموزان کلاس اول و دوم دبستان در نماز جماعت باید توسط معلم به تدریج در کلاس زمینه سازی شود و در آنان تشنگی لازم را برای ورود در جمع سایر همکلاسی ها در نماز خانه فراهم کرد و نیز لازم است به عنوان تشویق، گاه گاهی به همراهی معلم در نماز جماعت مدرسه حضور یابند. ناظم نباید با تند خویی و عتاب و خطاب، زمینه آزردگی روانی دانش آموزان را فراهم آورد. مراقبت باید غیر مستقیم باشد صبر و بردباری و رفتاری متین و معقول مسؤولان مدرسه، اگر همراه با عطوفت و مهربانی باشد، در دانش آموزان احساس و نگرشی مثبت نسبت به اقامه نماز پدید میآورد

راهکارهای عملی در مدرسه توسط مربیان برای جذب دانش آموزان به نماز

Ø     نصب تابلوی زیبای «نمازخانه» بر سر در نمازخانه ها و نصب محراب نماز

Ø     بکارگیری دانش آموزان علاقمند به نماز تحت عنوان « احیاگران نماز » و اداره امور نمازخانه و برنامه های جانبی نماز

Ø     اختصاص مراسم جشن اعیاد و وفیات و مراسم خاص در مدارس بعد از نماز جماعت

Ø     اختصاص وقت نماز به برنامه نماز و تأکید بر اول وقت بودن نماز (بدون اینکه وقت استراحت و بازی دانش آموزان و استراحت همکاران حذف شود)

Ø     بیان خاطره ها و قصه هایی از نماز و به تصویر کشیدن رفتار پیشوایان و رهبران بعنوان الگوهای محبوب

Ø     احداث و زیباسازی مساجد و نمازخانه ها

Ø     خلق و خوی نیکوی ائمه جماعت مساجد و مدارس و ایجاد ارتباط دو طرفه و معنوی میان امام جماعت و مأموم نوجوان و جوان

Ø  نهادینه نمودن آموزش نماز از مقطع ابتدایی و بکارگیری روشهای جذاب متناسب با سن آنان

Ø     بهره گیری از مسابقات فرهنگی هنری

Ø     اختصاص جلسات اولیه آموزش خانواده در مدارس ابتدائی و آموزش والدین نسبت به علاقمند نمودن فرزندان به فرائض دینی

Ø     بیان خاطرات خوب و شیرین توسط مربیان برای دانش آموزان (اولین نماز، نمازهای بیاد ماندنی ، ...)

اهمیت برنامه شیر مدارس در افزایش فرهنگ مصرف شیر و لبنیات

دکتر عزیزاله کمال زاده: فوق تخصص متابولیسم انرژی و پروتئین، عضو هیات علمی (دانشیار)، رئیس اسبق کمیته ملی شیر مدارس کشور

 توجه جهانی به کودکان و اهمیت آنان برای ساخت جامعه ای پویا و اینکه همه کودکان حق دارند از تغذیه خوب، محیط مناسب و مراقبت های بهداشتی اساسی برخوردار باشند تا در برابر انواع بیماری ها محافظت شده و از رشد و تکامل جسمی و فکری مناسب بهره مند شوند، باعث گردیده است که اکثر کشورها نسبت به راهکارهای بهبود وضع تغذیه ای کودکان جامعه، توجه خاصی داشته باشند. از جمله، این راهکارهای جهانی، اجرای برنامه شیر مدارس می باشد که با توجه به نقش غیرقابل انکار آن در بهبود سلامت دانش آموزان، مورد توجه همه کشورهای جهان قرار گرفته است، به طوری که در سالهای اخیر، کشورهای بسیاری از جمله روسیه، پاکستان، سنگال، ویتنام، بوسنی، هندوراس، رواندا، زامبیا، اوکراین، اکوادر، صربستان و نیکاراگوئه نیز به جمع کشورهای دارای برنامه شیر مدارس افزوده شده اند و در حالیکه تا ده سال گذشته تنها در حدود 40 کشور، برنامه توزیع شیر مدارس اجرا می شد، با توجه به اهمیت و نقش شیر در سلامت و رشد جسمی و فکری دانش آموزان، امروزه در حدود 100 کشور جهان، برنامه شیر مدارس اجرا می گردد. بررسی ها نشان می دهد کشورهای موفق در اجرای برنامه شیر مدارس، موارد مهم زیر را رعایت می نمایند: - برنامه ریزی منظم و پایدار، - توزیع منظم شیر مدارس در تمام طول سال تحصیلی، - استمرار در توزیع منظم شیر مدارس، - و از همه مهمتر، استفاده از بسته های شیر با کیفیت و ایمنی بالا همراه با کمترین ریسک از نظر بهداشتی یعنی شیرهای استریل تولید شده به روش فرادما (UHT). تجربه موفق این کشورها باعث گردیده که بقیه کشورها نیز بنا به دلایلی از قبیل: کیفیت بالا، ایمنی بسیار بالا، امکان کنترل قبل از توزیع و مصرف، عدم نیاز به زنجیره سرما (کاهش مصرف انرژی)، عدم نیاز به دستگاه های عریض و طویل کنترلی و نظارتی، و اثر مثبت مصرف شیر در ذهن دانش آموزان، از شیر استریل (UHT) در برنامه شیر مدارس استفاده نمایند. در جمهوری اسلامی ایران از 10 سال پیش، برنامه توزیع شیر مدارس به صورت رایگان با اهداف کاهش سوء تغذیه و فقر، افزایش سلامت و رشد جامعه، افزایش توان فیزیکی و فکری دانش آموزان و داشتن جامعه ای سالم، افزایش بهداشت و کاهش هزینه های درمان، اصلاح الگوی مصرف و افزایش مصرف شیر و لبنیات و استفاده هدفمند از یارانه، اجرا می شود و یکی از برنامه های بسیار ارزشمند کشور بوده و از جمله مصادیق بارز توزیع هدفمند یارانه ها محسوب می شود که به طور مشخص در اختیار جمعیت تعریف شده و گروه هدف یعنی دانش آموزان قرار می گیرد. اما به نظر می رسد لازم است از تجربیات کشورهای موفق در اجرای برنامه استفاده شود و با برنامه ریزی منظم تر و استفاده بیشتر از بسته های شیر با کیفیت و ایمنی بالا، بهتر به اهداف خود دست یابد. منابع مالی مورد نیاز این برنامه در کشورهای مختلف، متفاوت است، در اکثر کشورها، منابع مالی توسط دولت ها تامین شده و شیر به صورت یارانه ای و رایگان توزیع می شود. در تعدادی از کشورها، منابع مالی توسط بخش خصوصی و با قیمت های کمتر از قیمت بازار آزاد عرضه می گردد و در تعدادی دیگر از کشورها، منابع مالی برنامه، از ترکیب هر دو یارانه های دولتی و قیمت آزاد تشکیل شده است. به طور مثال، در کشورهایی نظیر سوئد، فنلاند و پرتقال، شیر رایگان تا پایان دوره متوسطه در مدارس توزیع می شود. در جمهوری اسلامی ایران نیز در سال 1388 تا پایان دوره راهنمائی، شیر رایگان بین حدود 11 میلیون دانش آموز توزیع شده است و انتطار می رود که طی سال جاری و سال های آینده کلیه دانش آموزان تا پایان مقطع دبیرستان، تحت پوشش برنامه توزیع رایگان شیر مدارس قرار گیرند. در کشورهایی مثل آفریقای جنوبی، آرژانتین و مولداوی توزیع شیر رایگان مدارس صرفاً به کودکان و دانش آموزانی که درآمد خانواده آنان پائین است، محدود می شود. در کشور تایلند نیز شیر رایگان مدارس بین 8 میلیون دانش آموز در حجم بسیار وسیع توزیع می گردد. درکشورهایی مثل استرالیا، آلمان و ایسلند نیز شیر یارانه ای در مدارس توزیع می شود. بررسی ها نشان می دهد که در بیشتر کشورها، توزیع شیر مدارس به صورت رایگان و یارانه ای صورت می گیرد. در حدود 30 درصد کشورها نیز شیر به صورت آزاد و یا با تخفیف قیمت نسبت به قیمت بازار در مدارس توزیع می گردد. در کشورهای عربستان، چین، مالاوی، فیلیپین، اسلواکی، شیر به همان قیمتی که در بازار به فروش می رسد، در مدارس توزیع می شود. در صورتی که در کشورهایی مثل استونی، نیوزیلند، زامبیا و ایالت آنتاریای کانادا که دارای برنامه توزیع رایگان شیر مدارس نمی باشند، قیمت شیر مدارس حدود 30 درصد کمتر از قیمت بازار آزاد است. اطلاعات مربوط به بسته بندی به کار رفته در مدارس نیز نشان می دهد که در اکثر غریب به اتفاق کشورها شیر مدارس در بسته های استریل فرادما (UHT) و در حجم 200 میلی لیتر توزیع می شود. استفاده از شیر استریل در برنامه شیر مدارس به دلیل کیفیت و ایمنی بالای شیر استریل است. مزایایی مثل کیفیت بالای شیرخام مورد استفاده در تهیه شیر استریل UHT (شیر خام مورد استفاده در تهیه شیر UHT از نوع شیرهای خام ممتاز و درجه یک است که دارای کمترین بار میکروبی می باشد)، نگهداری طولانی مدت در شرایط محیط بدون نیاز به زنجیره سرد، حمل و نقل و دسترسی آسان، ضایعات کمتر، بسته بندی و طعم مطلوب برای دانش آموزان و ایجاد احساس روانی بهتر در دانش آموزان، و ....، همگی از جمله دلائلی است که شیر استریل در مدارس اکثریت غریب به اتفاق کشورهای دنیا توزیع می شود. معایبی از قبیل وجود باکتری های مقاوم به گرما، وجود باکتری های اسپوردار (هاگ دار) و رویشی و هم چنین سموم مترشحه از باکتری هایی که در درجه حرارت پاستوریزاسیون از بین نمی روند، در شیر استریل وجود ندارد. شیر پاستوریزه باید تحت شرایط سرد (در یخچال) و در درجه حرارت پائین نگهداری شود، در غیر این صورت، باکتری های گرمادوست، هاگ دار و رویشی تکثیر پیدا کرده و سریعاً شیر فاسد می شود. از طرفی، اگر شیر پاستوریزه بیشتر از دو روز در شرائط سرد باقی بماند، باکتری های سرمادوست موجود در شیر، تکثیر یافته و شیر را فاسد و غیرقابل مصرف می نماید. در صورتی که شیرهای نامطمئن توسط دانش آموزان مصرف شود، علاوه بر بروز احتمالی مشکلات گوارشی و مسمومیت، تصور منفی از شیر در ذهن دانش آموزان باقی می گذارد. لذا، از آنجا که بطورکلی کنترل کیفی و بهداشتی شیرهای پاستوریزه ای که در حجم گسترده ای (مثل شیر مدارس) توزیع می شوند، بسیار مشکل و هزینه بر است و از طرفی عوارض غیرقابل اجتناب مصرف احتمالی شیرهای آلوده، کلیه کشورها ترجیح می دهند که از شیر با کیفیت و ایمنی بالا یعنی شیر استریل UHT (فرادما) در مدارس استفاده نمایند. در همه کشورها، مصرف شیر در مدارس نه تنها موجب افزایش رشد جسمی و فکری و ارتقاء قدرت یادگیری دانش آموزان گردیده، بلکه به تولید و مصرف بیشتر شیر و فراورده های لبنی نیز منجر شده است. به عنوان مثال در کشور ژاپن، مصرف سرانه شیر از 5 لیتر در دهه 60 به بیش از 70 لیتر در امروز رسیده است. مطالعات انجام شده در کشور تایلند نیز نشان می دهد که مصرف سرانه شیر از حدود 3 لیتر در دهه 70 به بیش از 28 لیتر در امروز رسیده است و متوسط میزان افزایش قد دانش آموزان از 2 سانتی متر در سال به 5 الی 6 سانتی متر در سال رسیده است. مقدار شیر توزیعی مدارس در کشورهای مختلف نیز متفاوت است. مطالعات نشان می دهد که در کشورهایی که مقدار شیر مدارس، درصد بالایی از مقدار کل شیر مصرفی جامعه را داشته است، رشد جسمی و قدرت یادگیری دانش آموزان نیز افزایش بیشتری دارا بوده است. به طور مثال سهم شیر مدارس در تایلند حدود 25 درصد مصرف کل کشور، در ژاپن (9 درصد)، در ایالات متحده آمریکا (7 درصد)، در فنلاند (5 درصد)، در نروژ و سوئد (4 درصد) و در کانادا و دانمارک نیز حدود 3 درصد و در اکثر کشورهای دیگر حدود 1 درصد از مقدار کل شیر مصرفی را نشان می دهد. هرچند، جمهوری اسلامی ایران از جمله کشورهایی است که جمعیت بالایی از دانش آموزان را تحت پوشش برنامه شیر مدارس دارد، ولی با توجه به مقدار 14 کیلوگرم سرانه هر دانش آموز، شیر مدارس، سهمی حدود 2 درصد از کل شیر مصرفی کشور را دارا می باشد. در صورتی که کشورهای دیگر جهان اگرچه ممکن است جمعیت دانش آموزی کمتری را تحت پوشش داشته باشند، ولی سرانه شیر مدرسه هر دانش آموز تحت پوشش، بسیار بالاتر و بین 30 تا 55 لیتر بوده و در حدود 200 تا 260 روز در سال در مدارس شیر توزیع می گردد، در حالیکه در ایران تنها در 70 روز از سال تحصیلی، شیر بین دانش آموزان توزیع می شود. به طور مثال، در کشور تایلند، بین حدود 8 میلیون نفر دانش آموز در یک سال تحصیلی 260 نوبت (روز) شیر توزیع می گردد که با احتساب 200 میلی لیتر شیر در هر نوبت، سرانه هر دانش آموز، 52 لیتر در یک سال تحصیلی می شود. دولت تایلند نیز حدود 433 میلیون دلار هزینه سالانه برنامه شیر مدارس را به طور رایگان تامین می نماید.

عوامل موثر در ایجاد بزهکاری نوجوانان

علل موثر در بزهکاری نوجوان را می توان به صورت زیر مطرح نمود:

1-خانواده: خانواده های از هم گسسته، خانواده هایی که یکی از والدین دچار انحراف رفتاری هستند، بچه ها نیز آمادگی خاصی برای رفتارهای بزهکارانه پیدا می کنند.

نوجوانان بزهکار در دو نوع خانواده ممکن است وجود داشته باشند: یکی خانواده های متعادل که والدین رفتار بهنجاری دارند و برخورد و تربیت شان متناسب با هنجار پیش می رود. گاهی اوقات در این خانواده ها، نوجوانان با دوستانی که به نحوی دچار بزهکاری هستند ارتباط برقرار می نماید و در نتیجه همنشینی با این دوستان موجب یادگیری رفتارهای دیگری از قبیل دزدی و فرار از مدرسه کشیده می شوند. بنابراین والدین بایستی دوستان فرزند خود را بشناسند تا از بروز رفتارهای خلاف پیشگیری نمایند.

دوم خانواده های از هم گسیخته مثل خانواده های طلاق یا خانواده های تک والدی یا خانواده هایی که یکی از والدین خلافکار بوده و نوجوان نیز با مشاهده رفتارهای وی، بزهکاری را یاد می گیرد.

2-اختلالات روانی: برخی از نوجوانان به دلیل اختلالات روانی ممکن است دست به اعمال خلاف بزنند و نتوانند تشخیص درست و مناسبی دهند.

معمولاً مراحل اولیه دوران نوجوانی که مرحله جدایی نوجوان از خانواده می باشد، تمایل به انجام اعمال خارج از فرم شروع می شود ( 13-11سالگی). بیشترین میزان بزهکاری در سنین 15تا 18سالگی دیده می شود. زیرا نوجوانان آگاهی از اعمالشان بیشتر می شود. یعنی متوجه می شوند که می تواند هر کاری را بدون دخالت والدین انجام دهند. در صورتی که در مراحل اولیه به دلیل عدم کسب استقلال عمل کافی و کنترل توسط خانواده، کمتر مرتکب کارهای خلاف قانون می شود، اما در حال یادگیری و تجربه هستند.

به طور کلی می توان گفت که علل بروز رفتار بزهکاری عبارتست از:

1-اختلالات روانی که شامل اختلالات عصبی، افسردگی، اضطراب و جامعه ستیزی است. این دسته از افراد معمولاً قوانین، باورها و ارزشهای اجتماعی را بدون احساس تقصیر و گناه زیر پا می گذارند.

2- فقر فرهنگی اجتماعی

3-روابط سرد عاطفی با مادر در دوره کودکی، یا همدستی با مادر و جبهه گیری در برابر پدر

4-والدین خطاکار و همانند سازی با آنان

5-همانند سازی با بزرگسالان بزهکار و یادگیری رفتار آنان

انواع بزهکاری

بزهکاری از نظر اجتماعی به سه دسته تقسیم می شود:

1-بزهکاری بر علیه جامعه و اشخاص: از قبیل ضرب و شتم، قتل و تجاوز به عنف

2-بزهکاری بر علیه دارایی و مالکیت افراد: از قبیل دزدی و جعل اسناد

3-بزهکاری بر علیه نظم عمومی: از قبیل خرید و فروش مواد مخدر، انحرافات جنسی

درمان بزهکاری

به منظور درمان بزهکاری می بایستی مراحل خاصی را در نظر گرفت که عبارتند از :

1-شناسایی نوع خلاف و رفتار بزهکارانه

2-تشخیص منشأ رفتار: مثلاً در صورت اعتیاد نوجوان اولین گام، ترک اعتیاد است و سپس عدم برقراری ارتباط با افراد ناباب و معتاد بسیار مهم است ( زیرا نوجوان معتاد نیاز به فکر کردن درست دارد ). این فرایند موجب تفکر درست وی خواهد شد، زیرا اعتیاد بر سیستم سمپاتیک مغز تإثیر گذاشته و مانع تفکر درست و تصمیم گیری مناسب خواهد شد. بنابراین دانستن علل و دلایل بزهکاری بسیار مهم است و درمان بر اساس آن صورت می گیرد.

3- وارد کردن نوجوان در جامعه: پذیرش اجتماعی نوجوان امر بسیار مهمی است، یعنی خانواده، آموزشگاه، محله و جامعه باید فرد را پذیرفته و به او در ورود مجد به محیط کمک کنند. وی نیاز به یاری دیگران به منظور حل مشکلات خود دارد، تا از این طریق، مجدداً بر اثر محرومیتها و مشکلات جدید بزهکاری کشیده نشود.

4-روان درمانی: در این مرحله می توان از روشهای شناختی کمک جست و نگرش نوجوانان را نسبت به خود، زندگی و آینده تغییر داد، تا از این طریق بتوانند مسائل خود را تشخیص داده و راههای مبارزه با آنرا پیدا کنند.

تقویت شناختی نوجوان سبب کسب تجارب، مقابله بهتر با مشکلات، افزایش اعتماد به نفس و عزت نفس، تغییر مثبت نگرش نسبت به خود، جامعه و دیگران خواهد شد.

در آخر باید تذکر داد که به منظور توفیق در درمان و تثبیت نتایج آن می بایستی همه افرادی که با نوجوان در تماس هستند در این فرایند شرکت داشته باشند و ارتباط تنگاتنگ و نزدیکی بین درمانگر، خانواده، دوستان و معلمین باشد و والدین بتوانند به نحو احسن نقش خود را در کنترل رفتار نوجوان ایفا کنند و فرایند درمان، کامل گردد.

در اینجا توجه به این نکته بسیار ضروری است که پیشگیری بهتر از درمان است. بنابراین والدین بایستی به این امر توجه داشته باشند که در صورت بروز اختلالات روانی در نوجوان، باید از مشاوره و راهنمایی و مراکز درمانی استفاده کنند. در صورت اشکال در روابط والدین، سعی بر بهنجاری روابط داشته باشند، دوستان ناباب نوجوان را کنترل کنند، تا نوجوان با الگوی صحیحی رشد کند و دچار خلاف نشود. 

چگونه کودکان را به مطالعه علاقه مند کنیم

        مهارت مطالعه

از آنجا که بذر هر موضوع تربیتی، در «خانواده» در وجود کودک کاشته و سپس توسط «مدرسه» و «جامعه» بارور می‏شود، ما نیز در این مختصر به نقش دو نهاد از این سه نهادِ بزرگِ تربیتی یعنی «خانواده» و «مدرسه» در ایجاد گرایش و عادت به مطالعه در بچه‏ها می‏پردازیم:

الف. در خانواده

1.در اختیار قرار دادن کتابهایِ مصورِ رنگی

گرایش به مطالعه، مثل بسیاری از گرایشهای اکتسابیِ دیگر، باید از همان دوران خردسالی (حدود دوازده تا چهارده ماهگی) در شخص به وجود بیاید؛ و اگر نتوان در همان سنین خردسالی بذر علاقه به کتاب و مطالعه را در وجود طفل کاشت، جبران آن در سالهای بعد، بسیار دشوار خواهد بود.

تجربه نشان داده است که بچه‏ها از همان سنین پایین، از تماشای تصاویرِ سادۀ مربوط به موجودها و اشیاء آشنایِ اطرافشان لذت می‏برند. بنابراین اگر در این دوران، کتابهای مُصَوّرِ رنگی ـ با خصوصیات گفته شده ـ در اختیار آنان قرار گیرد، به ورق زدن مکرر و تماشای تصاویر آن می‏پردازند؛ و به این ترتیب اولین سنگِ بنایِ آشنایی و الفت آنان با کتاب گذاشته می‏شود.

توضیحهای ساده‏ای که از طرف پدر و مادر دربارۀ این تصویرها داده می‏شود، به دانشِ خردسال نیز غنایی بیشتر می‏بخشد و باعثِ تسریع در رشد فکری او می‏شود.

به مرور می‏توان برای این تصاویر، داستانهایی کوتاه و سرگرم‏کننده ساخت و احتمالاً از خردسال خواست که آن داستانها را بازگو کند؛ یا او را واداشت که خود برای آن تصاویر، داستان یا داستانهایی بسازد و برای شما تعریف کند.

به تدریج که سن خردسال بالا می‏رود، می‏توان کتابهایِ دارایِ داستانِ مصوّر را برای او خواند، و در همین حین به او تلقین کرد که وقتی به مدرسه رفت خودش می‏تواند نوشته‏های کتابها را بخواند.

همچنین می‏توان با استفاده از سی‌دی‌ها و نوارهای ضبط صوتی که براساس داستانهای شیرین و آموزنده و مناسب آن سنین توسط مؤسسات معتبر تهیه شده (نوار داستانها، همراه با کتاب مربوط به آنها)، کودک را با کتاب الفت داد. به این ترتیب که همراه با سی‌دی یا نوار داستان، کتاب مذکور را هم در اختیار کودک گذاشت تا همزمان با گوش‏دادن به سی‌دی یا نوار، با ورق زدن کتاب مربوط به آن و تماشای تصاویرش، صحنه‏های داستان را بهتر مجسم کند

2.داستان‏گویی و داستان‏ خوانی

داستانهای ساده و سالمی که مادرها ـ و احیاناً مادربزرگها و پدربزرگهاـ برای بچه‏ها تعریف می‏کنند نیز وسیلۀ دیگری در جلب آنان به کتاب و مطالعه است.

3. اهل مطالعه بودنِ بزرگترها

در خانواده‏هایی که پدر و مادر یا برادر و خواهرهای بزرگتر، اهل مطالعه‏اند، بچه‏ها با مشاهدۀ آنان، خود به خود به مطالعه و روی آوردن به کتاب تشویق می‏شوند. مثلاً پدر و مادری که شبها قبل از خواب، ساعتی را به مطالعه می‏گذرانند، بی‏آنکه حتی خود بخواهند، به تدریج شاهد خواهند بود که فرزند خردسالشان هم کتابی به دست می‏گیرد و به تقلید از آنها ـ ولو به ظاهر ـ مشغول مطالعۀ آن می‏شود.به همین سبب، از سنین چهار ـ پنج سالگی که احساس مالکیت در بچه‏ها قوی‏تر می‏شود، لازم است آنها کتابهایی از آن خود داشته باشند. اما در تمیز و سالم نگه داشتن کتاب توسط آنان، نباید وسواس زیاد به خرج داد و اصرار بیش از حد داشت. بلکه باید اجازه داد کتاب نیز مانند یک اسباب‏بازیِ مورد علاقه، مونس آنان در جاها و حالتهای مختلف باشد؛ ولو آنکه احتمالاً کثیف یا چروک و پاره شود.

4. صحبت کردن با کودکان و...

کودکانی که حرف‏زدنشان پیشرفته‏تر است، اغلب در سالهای اولیۀ دبستان، بهتر و راحت‏تر می‏توانند خواندن را شروع کنند. بنابراین گوش‏دادن صبورانه به حرفهای بچه‏ها، دادنِ اجازۀ سخن گفتن و ابراز وجود به آنان، و صحبت کردنِ صحیح و سلیس با ایشان، می‏تواند یکی از گامهای اولیه در امر علاقه‏مند کردن کودکان به مطالعه باشد.

یکی از متخصصان در این زمینه می‏گوید: «کودکانی که در بزرگی در شمار مطالعه‏کنندگان خوب و ماهر قرار می‏گیرند، بیشتر آنهایی هستند که خوب فکر کردن، خوب گوش دادن، و خوب حرف زدن را در کودکی آموخته‏اند.»

بازیهای توأم با کلام آهنگین نیز نقطة شروعی مطبوع برای علاقه‏مند کردن طفل به مطالعه هستند:

بچه‏ها از چهار ـ پنج سالگی، از کلام آهنگین لذت می‏برند؛ و داستانهای و کتابهایی که دارای چنین بخشهایی هستند، برایشان بسیار دوست‏داشتنی‏اند.

همراه با این کارها، پدر و مادر بهتر است هنگامی که به کتابخانه می‏روند، کودکشان را نیز همراه ببرند. از این راه نیز، از همان سنین پایین، انس و الفتی بین کودک و کتاب و کتابخانه ایجاد می‏شود. (البته کتابخانه‏ها نیز باید بخشی جذّاب و مستقل، مخصوص کودکان و نوجوانان داشته باشند.)

5. خواندن شعر برای کودکان و تشویق آنان به حفظ کردن آن

بسیاری از بچه‏هایی که در سنین بالاتر نسبت به شعر بی‏تفاوتند، کسانی هستند که در سنین پایین، شعر با صدای بلند نشنیده‏اند.

علاقه به شعر را می‏توان از هشت ـ نُه ‏ماهگی، که طفل به شنیدن لالایی علاقه‏مند می‏شود، در او ایجاد کرد، و بعدها با مَتَلها، داستانهای آهنگین یا دارای قسمتهای موزون، و شعرهای ساده و متناسب، به آن استمرار بخشید و ریشه‏دارش ساخت.

شعرهای این سنین، تا آنجا که ممکن است باید کوتاه و دارای وزنهای ساده و عمدتاً هجایی باشند. از نظر موضوعی نیز، بهتر است از شعرهای خنده‏دار و فکاهی شروع کرد. شعرهایی که در ارتباط با داستانهای مورد علاقة بچه‏ها یا حوادث روزمرۀ پیرامون آنها، یا راجع به حیوانها و اسباب‏بازی‏های مورد علاقة آنان باشند هم، توجه ایشان را به خود جلب می‏کنند.

روزهای بارانی یا بعدازظهرهایِ داغ تابستان که کودک مجبور است در خانه بماند، و یا وقتهایی که از بازی و جنب و جوش خسته شده و در حال استراحت و سکون است، بهترین زمانِ شعرخوانی برای اوست.

6. تشویق کودکان به صحبت دربارۀ کتابها

بچه‏ها اغلب مشتاقند دربارۀ کتابهای جالبی که خوانده‏اند یا مایلند بخوانند، صحبت کنند. صبوری و حوصله به خرج دادن بزرگترها در این مورد و گوش دادن به صحبتهای آنها در این زمینه و در صورت لزوم تشویق آنان به این کار، گامی مؤثر در گرایش دادن هرچه بیشترشان به مطالعه است. (روشن است که در این راه، هرگونه اجبار، و یا تبدیل موضوع به شکلی از «درس پس دادن»، مطلقاً درست و مفید نیست.)

7. استفادۀ درست از صدا و سیما و سینما

بچه‏ها اغلب دارای قدرت تجزیه و تحلیل کافی و یا پیرو عقل و منطق در برنامه‏ریزی برای خود و تقسیم وقتهایشان میان کارهای مختلف و یا نگهداری «حد» برای پرداختن به امور مورد علاقة خویش نیستند. از طرفی، بخصوص در سالهای آخر دبستان، در مواردی مثل میزان تماشای تلویزیون یا رفتن به سینما، بچه‏ها اغلب مُقلّد بزرگترها ـ خاصه پدر و مادرشان ـ هستند.

خلاصه آنکه، نباید اجازه داد کودکان وقتی بیش از حد لازم را صرف گوش دادن به رادیو یا تماشای تلویزیون و یا رفتن به سینما کنند. در عوض باید آنان را تشویق کرد که بخشی از این وقتِ صرفه‏جویی شده را به مطالعۀ آزاد اختصاص دهند.

ب. در مدرسه                                                                                              مدرسه دومین محیط تربیتی است که در شکل‏دهی به شخصیت کودک، فوق‏العاده مؤثر است. و بخصوص با دقت در اینکه کودک ـعلی‏القاعده ـ آموختنِ خواندن و نوشتن را از مدرسه آغاز می‏کند، نقشِ حساسِ اولیای مدارس در این مورد بیشتر آشکار می‏شود.

مطالعه گروهی برای افزایش سطح یادگیری

        مهارت مطالعه                                                                                    برخی از دانشجویان پی برده اند که مطالعه گروهی در یادگیری بهتر و سریعتر بعضی دروس, سودمند است. با این حال, مطالعه گروهی باید با روشی ویژه انجام گیرد؛ در غیر این صورت جز اتلاف وقت و ناکامی نتیجه ای به بار نخواهد آورد.

رهنمود های زیر به شما در برنامه ریزی و اجرای روش درست مطالعه گروهی کمک می کند.

1.    اندازه گروه مهم است. گروه می تواند شامل دو نفر باشد ولی اگر تعداد اعضا بین سه تا شش نفر باشد, مطلوب تر است, به طوری که اگر یک نفر نتوانست در جلسه شرکت کند, گروه می تواند به کار خود ادامه دهد. همه اعضا باید درس واحدی را اختیار کنند و بتوانند به طور منظم با هم باشند.

2.    یک نفر از اعضا باید در نقش رئیس عمل کند, او باید مراقب باشد که جلسه به نحو درستی اجرا می شود, کسی بیش از حد بیهوده سخن نگوید یا خیلی وقت جلسه به هدر نرود.

3.    برای هر جلسه مطالعه باید دستور جلسه ای تنظیم شود. این دستور جلسه مشخص

می کند هر یک از اعضا باید چه بخشی از درس را توضیح دهد یا به پرسش های درس پاسخ گوید.

4.    همه اعضا باید تکالیف منزل را برای آمادگی حضور در جلسه انجام دهند. گر چه, هر یک از اعضا از آن بخشی که مطالعه اش به او واگذار شده است به خوبی اگاه می باشد.

5.    جلسه گروهی باید دستور جلسه را به طور کامل پوشش دهد و هیچ موضوعی از قلم نیفتد. جلسه, بنا بر دستور جلسه, یک الی دو ساعت به طول می انجامد. هر عضو باید به   گونه ای در جلسه مطالعه عمل کند, گویی او معلم دیگر اعضاست. پس از این که هر یک از اعضا مباحث مربوط به خود را طرح کرد, باید همه آزادانه در بحث و طرح سوال و جواب شرکت جویند. سرانجام, هر عضو باید از ایده های مهم مطرح شده در جلسه یادداشت کوتاهی بردارد.

6.    گام بعدی این است که حدود پنج دقیقه درباره ارزش جلسه گفتگو کنید و به ویژه درباره بهتر کردن روش بحث و تدریس در آینده به گفتگو بنشینید.

7.    گام نهایی تنظیم دستور جلسه بعدی است, این اقدام پس از آن که هر عضو پاداش خود را از این معاشرت و نشست گرفت, انجام می گیرد.

پس از دو یا سه جلسه, این روش جا می افتد, اگر شما این نحوه مطالعه را به دقت پی گیری کنید, معمولاً سطح یادگیری شما ارتقاء می یابد و این نحوه مطالعه برایتان گیراتر می شود. اگر این روش مطالعه برای سبک یادگیری شما و واحد درسی تان مناسب است, یک بار جلسه مطالعه گروهی را راه بیندازید و منصفانه آن را محک بزنید. اگر شما از این روش استفاده کردید و جواب نداد, آن را تعدیل کنید. اگر باز هم جواب نداد, از آن دست بردارید. همواره فقط کاری را انجام دهید که جواب می دهد.

راهکارها :

 مدرسه بعد از خانه مشهورترین عوامل جلوگیری از فرار نماز است و بعد از مدرسه دانش آموز می خواهد به جامعه وارد بشود و خود را در آن حدی می داند که شخصیت او بزرگ شده و می تواند در جامعه و در مسائل فرهنگی و سیاسی - اجتماعی وارد اجتماع شود آموزش و پرورش باید در مدرسه از مربیان پرورشی و معلمان تدریس و معاونان و بخصوص مدیران درخواست کند یا دستورالعملی که حتما هم وجود داشته و گفته شده در ستاد برگزاری نماز فعال باشند تا دانش آموزان با حضور خود در آنجا آرامشی قلبی خود را دریابند و همچنین از آنهایی برای یاد دادن استفاده کنند که به شهرت معنوی در جامعه و مدارس مشهور یافته و از آنهایی برای این مراسمات و نماز استفاده کنند که دانش آموز را با دیدن او به یاد خدا آورد .                           

نتیجه گیری:

بسیاری از رفتارها و گرایشات کودک و نوجوان، از قبیل گرایش به نماز و روزه و شرکت در کارهای خیر و اهمیّت دادن به وظایف و تکالیف دینی، غالباً متأثر از تجارب خوشایند تربیتی آنان در خانه و خانواده است پدر و مادر به عنوان اولین مربیان تعلیمی و تربیتی، مؤثرترین نقش را در قبال ترویج فرهنگ نماز و آموزش آن عهده دار می باشند. در کانون خانواده است که گرایش دینی افراد تقویت مییابد و خمیر مایه شخصیت مذهبی در آنان تکوین مییابد. در همین مکان است که رغبت ها، احساسات خوشایند و ناخوشایند و رفتارهای متعادل و نا متعادل و نگرش ها و باورهای درست یا غلط منعقد میگردد.

منابع:

1.       داوودی، محمد، سیره تربیتی پیامبرجلد9 و اهل بیت :،

2.      کلینی، اصول کافی، ج 3،

3.     الاحسائی، عوالی اللئالی الغریزیه فی الأحادیث الدینیه، ج 1،

4.     نهج البلاغه، حکمت

5.     لطف آبادی، حسین، روان شناسی رشد کاربردی، نوجوانی و جوانی، ج 1،

6.      ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 20،

7.     ستاد اقامه نماز، نماز حقیقت درخشنده، تابستان 1376، ج اول. الخطیب البغدادی، ج 7،

8.     امامی، محمدجعفر، آشیانی، محمدرضا، ترجمه و شرح نهج البلاغه، انتشارات مطبوعی هدف، ج اول.. دلشاد تهرانی،

http://moshavere.org/node/711

  منبع:http://iransco.org/Br_MotaleGorohi.asp